Melefan (Tuzlagözü) Seyyidlerinin Kökleri: Seyyid Ali es-Sânî’den Günümüze Uzanan Soy ve Göç Hikâyesi

Siirt, Batman ve çevresinde “Melefan Seyyidleri” olarak bilinen köklü ailelerin tarihi, yalnızca bir köy veya yerleşim hikâyesinden ibaret değildir. 

Bu tarih; seyyidlik silsilesi, ilim ve irşad geleneği, göç yolları ve toplumsal hafıza ile şekillenmiş çok katmanlı bir geçmişe dayanmaktadır.

Bölgedeki yaygın kabule göre Melefan Seyyidlerinin soyu, Becirman Seyyidleri ana gövdesine dayanmakta; bu silsilenin merkezinde ise Seyyid Ali es-Sânî (Seyyid Ali Hazretleri) yer almaktadır.

Bilvanis’ten Melefan’a, Oradan Menzil’e Uzanan Ortak Kök
Melefan Seyyidleri;
Baykan’a bağlı Bilvanis Köyü merkezli olup, daha sonra Melefan (bugünkü Tuzlagözü) köyüne yerleşen, köken itibarıyla Becirman Seyyidleri içinde yer alan Seyyid Halef koluna mensup bir seyyid ocağı olarak bilinmektedir.

Bu kolun bir kısmı zamanla Adıyaman – Menzil hattına göç etmiş, bir kısmı ise Bilvanis–Melefan hattında yerleşik hayatını sürdürmüştür. Bu durum, “Melefan Seyyidleri” ile “Menzil hattındaki seyyid aileleri” arasında ortak kök vurgusunu güçlendiren temel unsurlardan biri olarak gösterilmektedir.

Seyyid Ali es-Sânî’nin Soyu Üç Ana Kolda Devam Ediyor
Becirman’dan Bilvanis’e yerleştiği kabul edilen Seyyid Ali es-Sânî Hazretleri’nin soyu, bölgedeki anlatımlara göre üç ana kola ayrılmaktadır

1. Seyyid Amer Kolu (Şeyh Ömer Ocağı)
Yörede daha çok Şeyh Ömer ismiyle anılan bu kol;
Kozluk’un Derşevan, Raşedere ve Gündenü köylerinde yaşamış, sahip oldukları toprakları Aliye Unus’a sattıktan sonra Beşiri, Diyarbakır ve İstanbul başta olmak üzere farklı şehirlere göç etmiştir.

2. Şeyh–Seyyid Kal Kolu
Bu kol; Bilvanis, Baykan, Veysel Karani, Taroniye, Cefan, Zokamır, Bitlis, Batman, Kozluk ve Menzil hattında geniş bir coğrafyaya yayılmıştır. Günümüzde de bu bölgelerde varlıklarını sürdürmektedirler.

3. Seyyid Halef Kolu (Melefan Seyyidleri)
Bugünkü Tuzlagözü (Melefan) köyüyle özdeşleşen bu kol, bölgenin en bilinen seyyid ocaklarından biri olarak kabul edilmektedir.

Becirman İsminin Seyyidlik Geleneğiyle Bağlantısı

Tarihsel rivayetlere göre Seyyid Bilal, miladi 1130’lu yıllarda Becirman bölgesine gelmiştir.

 Musul’daki Ulu Cami’nin banisi olarak anılan Seyyid Bilal’den, seyyid olması sebebiyle vergi alınmaması nedeniyle yerleşim yerine “vergisiz” anlamına gelen Becirman adının verildiği aktarılmaktadır.

Bu anlatım, bölgedeki seyyidlerin devlet ve toplum nezdindeki özel statüsünü göstermesi bakımından dikkat çekicidir.

Melefan’a Yerleşme ve Tuz Kuyularının Ortaya Çıkışı

Seyyid Ali’nin oğlu Seyyid Halef’in evlatları, ilk olarak Kozluk Golemasiye Köyü’nde ikamet etmiş; ardından 1600’lü yıllarda Melefan’a göç etmiştir.

Rivayete göre, Melefan çevresinde tuz kuyuları bulunduğu biliniyor ancak yerleri tespit edilemiyordu.

Bilvanis doğumlu Seyyid Halef’in çocuklarının, gömülüp izi kaybettirilmiş tuz kuyularını bulup ortaya çıkarması üzerine, bölgenin ileri gelenleri Melefan arazisini kendilerine tahsis etmiştir.
Bu olay, Melefan Seyyidlerinin bölgede kalıcı yerleşik hayata geçişinin başlangıcı olarak kabul edilmektedir.

Melefan’daki İlk Cami ve Kabirler
Melefan Köyü’ndeki ilk caminin, Şeyh–Seyyid Süleyman (Şexo) tarafından yaptırıldığı ifade edilmektedir.

Köyde kabirleri bulunan ve seyyidlik geleneğinde önemli yer tutan isimler şunlardır:
Seyyid Mehmet
Seyyid Amer
Şeyh–Seyyid Süleyman (Şexo)
Seyyid Aran
Bu kabirler, Melefan’ın yalnızca bir yerleşim değil, aynı zamanda manevî bir merkez olarak da görüldüğünü ortaya koymaktadır.

Geniş Coğrafya, Güçlü Nüfus
Günümüzde Melefan Seyyidleri (Becirman kolu);
Kozluk Tuzlagözü (Melefan) merkez olmak üzere Batman, Veysel Karani, Beşiri, Diyarbakır, Bursa, İstanbul, Adıyaman ve Menzil başta olmak üzere birçok şehirde yaşamaktadır.

Bölgedeki kanaat önderlerinin aktarımlarına göre, bu kolun yaklaşık 20 bin civarında bir nüfusa ulaştığı ifade edilmektedir.

Asırlık Göç Güzergâhı
Melefan Seyyidlerinin tarihsel göç hattı ise şu şekilde aktarılmaktadır:
Mekke – Medine – Kerbelâ – Necef – Bağdat – Musul – Cizre – Hasankeyf – Becirman – Zok – Bilvanis – Golemasiye (kabir burada) – Melefan (Tuzlagözü)
Bu güzergâh, yalnızca bir göç değil; seyyidlik, ilim ve irşad geleneğinin taşındığı tarihsel bir hat olarak değerlendirilmektedir.

Son Not: Seyyidlik Üstünlük Değil, Sorumluluktur
Bölgedeki yaşlıların ve kanaat önderlerinin sıkça vurguladığı üzere; seyyidlik, soy ile övünme değil, ahlak, ilim ve takva ile sorumluluk taşıma bilinci olarak görülmektedir. Nitekim İslam geleneğinde de üstünlüğün soyda değil, takvada olduğu hatırlatılmaktadır.

Bu yönüyle Melefan Seyyidlerinin tarihi, yalnızca geçmişi anlatan bir silsile değil; aynı zamanda toplumsal hafızayı diri tutan bir miras olarak değerlendirilmektedir.